Trekzak informatie

DE TREKZAK
(instrument)

DE TREKZAK
(zeer beknopte historie)
Trekzak is een "volkse" naam voor de diatonische trekharmonica.

In tegenstelling tot wat de meeste mensen denken, is de trekzak eigenlijk best een modern instrument. Modern als u bedenkt, dat hij vooral gebruikt wordt in de volksmuziek en dat, juist in deze eeuwenoude traditionele muziek, pas sinds half 19e eeuw de trekzak zijn intrede gedaan heeft. Tot dan waren de gebruikte instrumenten v.n.l. fluiten (in allerlei vormen), violen, trommels, draailieren en doedelzakken.

De trekzak is eigenlijk een tot "hand"-harmonica omgebouwde "mond"-harmonica, die in het begin van de 19e eeuw werd ontwikkeld.
Het principe van de mond- en trekharmonica is al veel ouder.
Al zo'n 3000 jaar voor Christus kende de Chinese cultuur al de "sheng" of "tcheng". Hier werden al rieten aan het trillen gebracht door het inblazen van lucht.

Christian Buschmann uit Thüringen (D) ontdekte in 1821 het idee voor de mondharmonica.
Het was echter rond 1860 dat horlogemaker Matthias Hohner in zijn werkplaats in Trossingen (Schwarzwald) met de productie van mond- en trekharmonica's begon
en ze wereldwijd bekendheid gaf. Tot op heden is de firma Hohner de grootste producent.

Uit de diatonische harmonica ontwikkelde zich wat later de (het) accordeon (chromatisch en niet wisseltonig).

In het begin (1930) werd de T-Z alleen in de grote steden bespeeld en wel door vooral de sophisticated ladies uit de middelklasse.
M.n in Bretagne (F) begeleidden de dames in de salons de cortradansen en de quadrilles. Wat later werd het dansen in paren populair.
De interesse in het karakteristieke gezamenlijke dansen nam af, en daarmee de belangstelling voor de T-Z als begeleidingsinstrument.
Korte tijd later werd de T-Z gemeengoed in de volksmuziek en zo ontstond het imago van armeluisinstrument.

Eind 1800 componeerde Tchaikovsky zijn "suite nr 2" waarin een aantal trekzakken aan bod kwamen in een "scherzo burlesque".

Sinds een paar jaar vindt er een soort volksmuziekrevival plaats, waarin met name de T-Z zijn plaats weer opeist.
Maar vooral is de T-Z weer populair geworden door de popmuziek.
Merkwaardig genoeg door invloeden uit Amerika: Cajun, Zydeco en Tex-Mex. Vooral dit laatste is merkwaardig, omdat de Tex-Mex muziek is ontstaan onder invloed van vooral Duitse emigranten, die hun walsen en polka's meenamen naar de U.S.A..
Via deze omweg weer terug naar Europa!!!
Cajun (en Quebec); Franse emigranten
Zydeco; zwarte invloeden (rock en roll-achtig)
Tex-Mex; uit grensstreek Texas-Mexic

Diatonisch en wisseltonig
Diatonisch en wisseltonig……dat is onze trekzak.
Wisseltonig: omdat als je b.v. knop 5 indrukt en de balg opentrekt een andere toon hoort dan als je de balg weer dicht duwt. Ik noem dat altijd maar het mondharmonica effect, omdat dat bij de meeste mensen wel herkenning oproept. Hoe vaak wordt dit fenomeen niet bestempeld als "diatonisch"?!
Het heeft er helemaal niets mee te maken!!!
Diatonie: de opeenvolging van laddereigen tonen.
Op een trekzak zitten alleen die tonen die voor komen in de toonladders waarin hij gestemd staat. We gaan uit van de in Nederland meest gebruikte stemming voor de tweerijer; C - F.
D.w.z. op de buitenrij zit de toonladder van C, op de binnenrij de toonladder van F.
De twee knopjes boven aan het instrument, knop1 en '1 (mollen/kruizen) laten we hier buiten beschouwing (zitten er in de Steierische stemming niet eens op).
Deze C en F zijn majeur toonladders.
F majeur heeft als parallelle toonladder D mineur (Dm).
C majeur heeft als parallelle toonladder A mineur (Am).

Deze 4 toonladders kunnen we dus spelen, maar……
Uitgaande van eenvoudige deunen hebben we de volgende bassen nodig :
In F: F - C Bes In Dm: Dm - A - Gm
In C: C - G F In Am: Am - E - Dm
Speelt u zonder tertsen (in de basakkoorden) dan kunt u al deze akkoorden gebruiken voor zowel majeur als mineur. Mits de tertsen dus niet uitgeschakeld zijn en rekening houdend met de balgrichting, hebben we de beschikking over de volgende akkoorden:
Geduwd: C - F - Bes - A en Am (A+c-akkoord = Am7)
Getrokken: G - C - Bes - Dm en Gm (G+ bes-akkoord = Gm7

Spelen in Am kan dus "links" niet voldoende ondersteund worden.
(We missen de E).
Ergo spelen op een C-F trekzak kan dus redelijkerwijs alleen in:
C en F en Dm

De praktijk:
Het zal ongetwijfeld opgevallen zijn dat je op een trekzak al vrij snel wat eenvoudige deuntjes kunt spelen. Dit nu heeft alles te maken met het feit dat het instrument diatonisch is. Het kan bijna niet mis !! Als je op één rij speelt kun je dus geen foute noten spelen omdat die er gewoonweg niet opzitten.
De twee knopjes boven aan het instrument, (mollen/kruizen) laten we weer buiten beschouwing. Iets anders wordt het als je over 2 rijen en tegelijkertijd de baspartij gaat spelen. De rechts gespeelde noten moeten dan wel in de links gepeelde akkoorden passen. Omdat we rechts maar een paar toonladders tot onze beschikking hebben, hebben we links dus ook maar een paar akkoorden nodig.

Conclusie:
De trekzak leent zich uitstekend voor mensen met een redelijk ontwikkeld "gehoor" en die op dat gehoor gewoon lekker deuntjes gaan spelen.
Maar nogmaals, het grote gevaar is dus de baspartij (de akkoorden).
Te veel zie en hoor ik op de (overigens hartstikke gezellige) trekzakdagen in den lande dat de muzikanten twee vingers op de bovenste 2 basknoppen (buitenrij) zetten en die er vervolgens de hele dag niet meer afhalen. (Tenzij ze links hun pilsje aanpakken). Deze mensen spelen dus alleen een C akkoord (geduwd) of een G akkoord (getrokken). Echter ook bij redelijk simpele melodieën is dat heel vaak niet voldoende.
Een simpel voorbeeld:
Probeer die getrokken A (knop 5 buitenrij) eens duwend te spelen (knop '4 binnenrij) en merk dat een F akkoord (basknoppen 3 & 4 buitenrij - geduwd) vaak veel prettiger klinkt dan het "normaal" gebruikte G akkoord (basknoppen 1 & 2 buitenrij - getrokken).
Ook zou het kunnen zijn dat diezelfde getrokken A mooi klinkt met een links gespeeld Dm akkoord (knoppen '1 & '2 binnenrij - getrokken). Experimenteer eens…..

Interval = Toonsafstand (1 = hele toonsafstand, ˝= halve toonsafstand)
Diatonisch:

sol

Chromatisch:
c ˝ cis ˝ d ˝ dis ˝ e ˝ f…..…enz. (allemaal halve toonsafstanden dus)
Op een "normaal" instrument (niet diatonisch dus) zitten dus ook alle halve tonen. Het is een stuk moeilijker om hier de goede noten tussenuit te pikken, maar het legt tegelijk ook wel de grote makke bloot van ons trekkastje. Hoe vaak heb ik het meegemaakt dat iemand spontaan een lied aanhief … Snel even begeleiden… Shit verkeerde toonaard!!… Daar zit je dan met een instrument en je kunt er (tenminste op dat moment) niets mee.
Op een chromatisch instrument (accordeon-gitaar-piano b.v.) kan wel in elke toonaard gespeeld worden. Steeds moeten de verhoudingen (1-1- ˝ enz.) in acht genomen worden. In de praktijk betekent dat eindeloos toonladders oefenen. (alleen al 11 majeur toonladders). Hebben wij het lekker toch maar een stuk gemakkelijker. Weet u nog? (C-F en Dm)
Resumerend: Iedereen kent het do-re-mi-fa-sol… enz.
Als u deze toonladder kunt zingen dan heeft u weer het principe van de diatonie. U heeft n.l. acht tonen gezongen die allemaal de eerder beschreven specifieke onderlinge afstand hebben (heel of half). Als u twee toonladders bovenop elkaar zingt (zie hieronder) beginnend bij C, dan heeft u grotendeels het bereik van de buitenrij van uw tweerijer gezongen. Begint u met een F, dan heeft u de binnenrij.
Nogmaals, onze trekzak is diatonisch omdat er alleen de "gewone" tonen van een toonladder opzitten. Dus geen verhoogde of verlaagde (halve) tonen.
In het geval van de toonladder van C worden dat: C D E F G A B C,
en niet : C CIS/DES D DIS/ES F FIS/GES G GIS/AS A AďS/BES B C.
Deze reeks (HOOFDLETTERS) vorm een chromatische toonladder.
De tonen op de diatonische harmonika (trekzak) zijn steeds zodanig geordend, dat de grondtoon ( C ) en de daarbij horende akkoordtonen, de terts (E) en de kwint (G) alleen klinken bij duwen en de overige tonen van de ladder alleen bij trekken. Op de binnenrij worden dat geduwd; grondtoon (F), terts (A) en kwint (C). (we laten hier de gedraaide toets even buiten beschouwing).
Ook hier zitten de overige tonen alleen getrokken.
Buitenrij:

sol

SOL

A mineur:

SOL

Binnenrij:

sol

SOL

bes

BES

´6

'10

D mineur:

SOL

* '5 en '5 (de gedraaide toets)
Op andersgestemde instrumenten zijn de namen en de toonhoogte natuurlijk anders maar de verhoudingen onderling zijn altijd hetzelfde. Een kwestie van transponeren en akkoorden aanpassen (zie handleiding voor de tweerijer bl. 60- 61 en 71).
Over het feit dat de hier behandelde toonladders ook gekruist , d.w.z. afwisselend over twee rijen, gespeeld kunnen worden misschien een andere keer.

DE TREKZAK

Waarom is het instrument zo populair?
Het geeft de mogelijkheid de dansen en melodieën ritmisch te ondersteunen (L) en tegelijkertijd de melodie te spelen (R).
Dit in tegenstelling tot de tot dan toe gebruikte instrumenten (fluiten, violen enz.). Zo hoefde men nog maar één muzikant te betalen!!

Het heeft een krachtig volume.
Vrij gemakkelijk te bespelen. De beperkingen (toonaard- gebonden en diatonisch) worden in de volksmuziek niet erg gevonden.

Vrij goedkoop.

Makkelijk hanteerbaar en transportabel.

Stevig.

Weinig onderhoud en verzorging nodig.
Ter vergelijking: piano, viool, doedelzak. Deze instrumenten moeten veel vaker worden gestemd, zijn meer weersafhankelijk (warm/koud-vochtig). Denk aan de rieten van blaasinstrumenten e.d.

Typische eigenschappen: wisseltonig en diatonisch.
De wisseltonigheid wordt gebruikt om extra ritmische effecten te bereiken.

Diversiteit van geluid door:
diverse stemmingen
"zwevingen"
meerdere koren
kwaliteit van de tongen
hout-en metaalsoorten (klankbodems en tongenblokken)

Wat is de gedraaide toets?

DE GEDRAAIDE TOETS
Met de gedraaide toets wordt bedoeld, de vijfde toon op de binnenrij van de tweerijer. Uitgaande van een C-F gestemd instrument zit hier origineel een geduwde C en een getrokken D. Na het draaien dus een geduwde D en een getrokken C. Sommige instrumenten hebben hier zowel geduwd als getrokken een C.
De z.g. Gleichton. U kunt de duwende C (laten) opstemmen tot een D. Bij anders gestemde instrumenten zijn uiteraard de namen anders, maar het systeem en de verhoudingen blijven altijd hetzelfde.

HET DRAAIEN ZELF
Dit kunt u het beste laten doen door de vakman.
Heeft u echter geen twee linkerhanden en geen faalangst... , open dan uw kastje, wip met een mesje de betreffende blokjes (2 of 3, al naargelang uw instrument 2- of 3-korig is) uit de hars.
Zet ze netjes binnenste buiten (gedraaid) terug. Met een soldeerbout smelt u voorzichtig de hars. Deze vloeit de zaak weer mooi vast en dicht. Klaar is Kees.
Het beoogde doel van de gedraaide toets is, het "heen en weren", dus de balgbeweging in en uit, te beperken.
Nu is dit bij het spelen van volksmuziek niet van zo'n wezenlijk belang.
U zou bijna zeggen, integendeel. Juist bij dit soort muziek geeft het "heen en weren" een extra ritmisch effect, dat vaak bewust gezocht wordt, en karakteristiek is voor de trekzak. Echter, bij het spelen van meer "populaire" muziek (meezingers, zeemansliederen, oude bekenden...) is het van belang zo vloeiend mogelijk te spelen.

HET GROTE VOORDEEL.
Door het draaien kunt u, uitgaande van de centrale grondtoon (zesde knop buitenrij), de eerst zes tonen van de betreffende toonladder aan één stuk duwend spelen (er van uit gaande, dat er over twee rijen gespeeld wordt).

(knop-nrs)

1	2	3	4	5	6
do	re	mi	fa	sol	la
C	D	E	F	G	A
6	'5	7	'6	8	'7

Zonder de gedraaide toets zou in deze geduwde reeks, steeds de tweede toon (re = D) getrokken moeten worden. Dit door het simpele feit, dat er origineel geen geduwde D (re) op het instrument zit. Steeds een onderbreking van de vloeiende lijn dus. "Heen en weren" kunt u, ook na het draaien, gewoon blijven doen. Voor wat dat betreft verandert er nagenoeg niets. Getrokken zit de centrale grondtoon (bij gedraaide toets) onder de vijfde knop van de binnenrij. U kunt dus, tot op de laatste toon na, de hele toonladder trekkend spelen.

(knop-nrs)

1	2	3	4	5	6	7
do	re	mi	fa	sol	la	si
C	D	E	F	G	A	B
'5	7	'6	8	'7	9	10

Zonder gedraaide toets zou deze (getrokken) reeks, toch steeds duwend moeten worden begonnen. Ook hier weer door het feit, dat er origineel geen getrokken C (do) op uw instrument zit. Behalve vloeiendere lijnen, levert de gedraaide toets, door het minder "heen en weren", ook een stabielere baspartij op. De bassen veranderen immers mee met de balgrichting! Nog een groot voordeel van de gedraaide toets is, dat u de beschikking krijgt over een getrokken C akkoord! (C-E-G) Dat dit van groot nut kan zijn voor uw "luchthuishouding" zal u spoedig duidelijk zijn. Bent u de gelukkige bezitter van een drierijer (G-C-F gestemd b.v.), dan kunt u van twee walletjes eten. U draait de vijfde toon van de binnenste rij. Nu kunt u door op de twee binnenste rijen te spelen, uw drierijer gebruiken als een (C-F) tweerijer met gedraaide toets. Spelen zonder gedraaide toets kunt u op de buitenste twee rijen (in G-C).

OOK NADELEN ?
Wat als nadelig beschouwd zou kunnen worden, is het feit, dat bij de vorming van het HOOFDAKKOORD van de binnenrij (F), bestaande uit F-A-C, deze drie tonen niet meer op één rij zitten zoals dat origineel wel het geval is (knop '3-'4-'5). Door het draaien zit onder knop '5 geen geduwde C meer. Deze C moet nu gespeeld worden met knop 6 (buitenrij). Het bedoelde F akkoord moet dus (na het draaien) gespeeld worden met '3-'4 en 6. Er zijn nog wel meer situaties waarbij het iets makkelijker zou zijn onder knop '5 een geduwde C te hebben, maar met een beetje handigheid pakt u die C voortaan met knop 6. Mijn ervaring is, dat de nadelen van de gedraaide toets niet opwegen tegen de voordelen ervan. Integendeel, het principe van de gedraaide toets heb ik op enkele van mijn eigen instrumenten nog verder doorgevoerd. Ik heb daar onder knop '2, i.p.v. de (oorspronkelijke) geduwde C, een geduwde D, zodat het verhaal van de vloeiende lijn (geduwd althans) ook in het onderste octaaf opgaat.

Voor alle duidelijkheid

De Trekzak moet men niet verwarren met het accordeon. Het accordeon is een draagbaar toetsinstrument, voorzien van metalen doorslaande tongen, die in trilling worden gebracht door een luchtstroom, opgewekt door het in- en uitrekken van een blaasbalg. De accordeon werd uitgevonden door C.F.L. Buschmann uit Berlijn, die in 1822 patent op het instrument verkreeg.